چارچوب دستیابی به سیاست‌های مدیریت مطلوب مشارکتی-راهبردی آب (مطالعه موردی : حوضه آبریز کشف رود

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم و مهندسی آب، آبیاری و زهکشی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 گروه علوم و مهندسی آب دانشگاه فردوسی مشهد

3 استاد گروه علوم و مهندسی آب دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد

4 استاد گروه مدیریت دانشکده علوم اداری و اقتصادی دانشگاه فردوسی مشهد

5 استادیار دانشکده ادبیات، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه شهید بهشتی تهران

چکیده

حضور و مشارکت کنشگران در جریان فعالیت‌ها، تصمیم‌‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌های راهبردی بخش آب از اصول غیرقابل منفک جریان توسعه‌ی پایا می‌باشد. عدم همکاری و بی‌اطلاعی کنشگران از اقدامات انجام‌شده و قرار نگرفتن ایشان در جایگاه تصمیم‌گیری جهت پیش برد اهداف، منجر به تقویت احساس عدم تعلق آنان نسبت به سرنوشت آینده آب خواهد شد و نتیجه‌ی حتمی آن، بی‌انگیزگی ایشان در نگهبانی و نگهداری از منابع آب خواهد بود. ازین رو می‌توان بر اهمیت مشارکت کنشگران در تصمیم‌گیری‌های مدیریت آب تأکید ورزید. مشارکتی که در صورت تحقق می‌تواند از تشدید کمبود و کمیابی منابع آب در آینده جلوگیری کند. پژوهش حاضر باهدف ایجاد اجماع در مسیر مدیریت مطلوب آب حوضه آبریز کشف رود انجام‌شده است. در این پژوهش پس از شناسایی و تحلیل کنشگران مؤثر و کلیدی، شناسایی وضع موجود و تدوین راهبردها، چشم‌انداز حوضه در افق ۱۴۲۰ تبیین گشت، که در آن این حوضه دارای تعادل پایا در منابع و مصارف آب خواهد بود. ذیل این چشم‌انداز، 19 راهبرد بنیانی و 63 سیاست کلان تدوین‌یافته است. با توجه به تعدد سیاست‌های تدوین‌یافته، به‌منظور روالمندسازی دستیابی به چشم‌انداز از ابزار نقشه‌راه استفاده شد. مؤلفه‌های اصلی نقشه راه در پژوهش حاضر عبارتند از، اصلاح ساختار مدیریت اجرایی، ارتقا فرهنگ آب و توانمندسازی جامعه، اصلاح و ارتقا سیاست‌های اقتصادی، مالی و فنی، مهارت افزایی، ارتقا سیستم داده برداری، پردازش و تحلیل آن‌ها و اصلاح قوانین و ضوابط بوده است. مؤثرترین راه پیاده‌سازی سیاست‌های تدوین‌یافته، مشارکت آب‌بران در جلسات تصمیم‌سازی و ارتقاء سطح آگاهی ایشان است. آنچه مسلم است، جلسات مشارکتی بدون ایجاد درک مشترک بین مدیران و آب‌بران‌ توانایی حل مشکلات مدیریت آب این حوضه را نخواهد داشت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Framework for Achieving Optimal Collaborative-Strategic Water Management Policies (Case Study: Kashafrood Catchment)

نویسندگان [English]

  • Mohammad Salarian 1
  • kamran davary 2
  • amin alizadeh 3
  • Mohammad lagzian 4
  • mohammad fazeli 5
1 PhD. Candidate in Water Engineering, Department of Water Sciences and Engineering, Ferdowsi University of Mashhad., Mashhad., Iran
2 PhD in Irrigation and Drainage, Ferdowsi University of Mashhad., Mashhad., Iran
3 ferdowsi university
4 ferdowsi university
5 shahid beheshti tehran
چکیده [English]

Actor’s collaboration in strategic water management activities, decision making and decision aiding are integral principles of sustainable development. Lack of cooperation and ignorance of the actors about their actions and failure to put them in the decision-making position will lead to their feeling of lack of belonging to the future fate of the water and their inevitable consequence will be their inability to conserve water resources. Therefore, the importance of actor collaboration in water management decisions can be emphasized. If the collaboration implement, help to prevent future water scarcity. The purpose of this study was to establish consensus on optimal water management in Kashafrood catchment. In this research, after identifying and analyzing key and effective actors, identifying the status quo and formulating strategies, the landscape of the catchment will be explained in a horizon that will have a stable equilibrium in water resources and consumption. Below this perspective, 19 basic strategies and 63 macro policies formulated. Due to the multitude of policies formulated, roadmap tools were used to facilitate the outlook. The main components of the roadmap in this study are: reforming the structure of executive management, promoting water culture and community empowerment, reforming and enhancing economic, financial and technical policies, enhancing skills, upgrading systems data, processing and analyzing them, and amending laws and regulations. The most effective way to implement formulated policies is to collaborate in decision aiding sessions and raise their awareness. Collaboration meetings will not be able to solve the water management problems of this basin without creating a common understanding between managers and water users.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Kashfrood
  • consensus
  • collaboration
  • Road Map
  • Actors
ابطحی فروشانی، ز. خوشنوارپور، ن. فرصتکار، الف. ابطحی فروشانی، ت. 1394. تحلیل ذینفعان کلیدی با استفاده از ماتریس قدرت-علاقه (مطالعه موردی: طرح های توسعه میادین منطقه پارس جنوبی). ماهنامه علمی-ترویجی اکتشاف و تولید نفت و گاز. شماره 127. صفحه 32 تا 39.

انصاری، ح. 1396. فضای موهوم مدیریت آب. نشریه آب و توسعه پایدار، سال چهارم، شماره 2 ، بخش ویژه: ضرورت تغییر در سیاست‌های آب کشور.

بخشی جهرمی، الف. زمانی، غ. حیاتی، د. صادقی، م. 1393. تیشه قانون به ریشه آب : تحلیلی پژوهشی بر قانون «تعیین تکلیف چاه‌های آب فاقد پروانه بهره‌برداری». فصلنامه علمی پژوهشی مهندسی آبیاری و آب. سال 5. شماره 18. صفحه 126 تا 144.

بیات، پ. صبوحی، م. کیخا، الف. احمدپوربرازجانی، م. کرمی، ع. 1395. اثربخشی و اصلاح قوانین موجود و تأثیر آن در عملکرد بخش آب: کاربرد تحلیل مسیر. اقتصاد کشاورزی و توسعه.  پاییز 1395 . دوره  24. شماره  95. صفحه 167 تا 190 .

پور فداکاری، س. 1394. وضعیت مدیریت و برنامه‌ریزی آب در ایران و جهان. اولین همایش مدیریت تقاضا و بهره‌وری مصرف آب. همدان.

تاج، ش. نقی زاده، ن. 1388. بررسی مدیریت مشارکتی در برنامه‌ریزی توسعه جوامع روستایی و عشایری با تکیه‌بر تجاربی از ایران. جغرافیا : پاییز 1388، دوره 3، شماره  10.

جعفری، ع. 1383. رویکرد بازار آب و الزامات آن. اقتصاد کشاورزی و توسعه. دوره  12. شماره  48 . صفحه 75 تا 103 .

جفره، م. علیزاده، س. 1388. بررسی نقش بازار در تخصیص بهینه منابع آب. فصلنامه اقتصاد مالی. دوره 3، شماره 8، پاییز 1388، صفحه 74-89.

حاتمی یزدی، الف. داوری، ک. قهرمان، ب. یوسفی، ع. 1396.  شناسایی تعارضات مدیریت آب با استفاده از تحلیل نقشه‌های شناختی کنشگران (موردمطالعه : کنشگران مدیریت آب دشت مشهد. دوره 13، شماره 2، تابستان 1396، صفحه 1-17.

حلاجیان، الف. امین شاد، ع. 1394. شناسایی و تدوین استراتژی‌های مؤثر مدیریت استراتژیک توسعه شهری شهرستان رامسر. 1394. مدیریت شهری. پاییز 1394. دوره 14. شمار40. ص 397-413.

دانشی، ع. وفاخواه، م. پناهی، م. 1393. ابزارهای اقتصادی مدیریت منابع طبیعی و محیط‌زیست؛ مطالعه موردی: پرداخت بهای خدمات اکوسیستمی (PES). آب و توسعه پایدار، 1(2).

داوری دهکردی، ف. بقایی، ح. پروین، الف. سروستانی، م. ۱۳۹۲. تبیین ضرورت ایجاد تشکل‌های آب بران و انتقال مدیریت به آن‌ها در پروژه‌های منابع آب. همایش ملی عمران و توسعه پایدار با محوریت کاهش خطرپذیری در بلایای طبیعی. مشهد. موسسه آموزش عالی خاوران.

داوری، ک. عمرانیان خراسانی، ح. قنبری، ف. 1393. گزارش فرایند تدبیر آب مشهد. شرکت آب و فاضلاب نشهد مقدس.

داوری، ک. قندهاری، الف. قهرمان، ب. عمرانیان خراسانی، ح. 1396. ارزیابی ریسک برنامه تأمین آب در محیط فازی (مورد مطالعاتی: برنامه جامع تأمین آب مشهد تا افق 1450). مقاله 6، دوره 13، شماره 3، پاییز 1396، صفحه 56-72.      

رسولی، م ب. 1396. ظرفیت‌سازی اجتماعی، اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی در حوزه آب؛ تأکیدات بسیار و عملکردهای کم.  نشریه آب و توسعه پایدار، سال چهارم، شماره 2 ، بخش ویژه: ضرورت تغییر در سیاست‌های آب کشور.

رمضانی، ق. سلیمی، ج. 1394. شناسایی مؤلفه‌های مدیریت دانش و وضعیت پیاده‌سازی آن‌ها ؛ (مطالعه موردی: دانشگاه کردستان). مقاله 1، دوره 2، شماره 5، زمستان 1394، صفحه 1-24.

سالاریان، م. 1393. توسعه منابع آب و تحولات مدیریتی نوین در آبیاری. نشریه آب و توسعه پایدار. سال اول. شماره 2. صفحات 83 تا 90.

سالاریان، م. داوری، ک. علیزاده، الف. لگزیان، م. فاضلی، م. 1398. چارچوب مشارکت کنشگران در فرآیند تصمیم‌سازی مدیریت آب (مطالعه موردی: حوضه آبریز کشف رود). پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز.

سالاریان، م. داوری، ک. علیزاده، الف. لگزیان، م. فاضلی، م. 1398. چارچوب دستیابی به چشم‌انداز مشترک در مدیریت مشارکتی-راهبردی آب (مطالعه موردی : حوضه آبخیز کشف رود). مجله پژوهشی اکوهیدرولوژی.

سالاریان، م. داوری، ک. فروزش، م. 1396. مدیریت تقاضای آب راهکار رفع کمبود منابع آبی کشور. اولین کنفرانس ملی اقتصاد آب/تهران.

سالاریان، م. سمیعی، م ج. رسولی، م ب. 1395. بررسی قوانین حوزه آب‌های زیرزمینی ایران (اشکالات و راهکارها). همایش ملی حقوق آب-فرصت ها و راهکارها. تهران، سالن اجلاس سران کشورهای اسلامی. 15 و 16 آذر 1395.

سروستانی م. خدری ف. دلفی ع. جهانفر م. اسدی، ع. 1394. دستاوردهای ایجاد تشکل‌های آب بران در مدیریت طرح‌های منابع آب. نخستین کنگره ملی آبیاری و زهکشی ایران. مشهد. ایران.

شفیعی، م. کریمی، پ. 1396. حسابداری آب: لزوم تعریف مأموریت جدید دفاتر مطالعات پایه شرکت‌های آب منطقه‌ای کشور باهدف تغییر رویکرد از «تولید داده خام» به «کیمیاگری». 1396. نشریه آب و توسعه پایدار، سال چهارم، شماره 2 ، بخش ویژه: ضرورت تغییر در سیاست‌های آب کشور.

صراف زاده، م ح. 1396. مدیریت پایدار و توأمان منابع و مصارف آب در صنایع. نشریه علوم و مهندسی آب و فاضلاب. سال دوم. شماره 4. زمستان 1396.

ضرغامی، م. 1396. حرکت به سمت حکمرانی موفق آب با هم‌افزایی دانش و خرد جمعی: ایده تشکیل مجلس محلی آب. نشریه آب و توسعه پایدار، سال چهارم، شماره 2 ،1396.

علی احمدی، ع. تاج‌الدین، الف. فتح‌الله، م. 1391. نگرشی جامع بر مدیریت استراتژیک.

عمرانیان خراسانی، ح. داوری، ک. باقری، ع. قیسانی الف. 1393. پیاده سازیِ «مدیریت راهبردی منابع آب»؛ یک چارچوب پیشنهادی با استفاده از ابزار «نقشه راه». آب و توسعه پایدار. 1(2).

غفاری، ر. فرمانی، م. 1397. تحلیل سلسله مراتبی شناسایی و رتبه بندی عوامل مؤثر بر نظام مدیریت مشارکتی (مورد مطالعه: شرکت سهامی آب منطقه ای گلستان). سال چهاردهم، شماره 1. صفحه 92 - 101.

قربانی، م. ابراهیمی آذر خواران، ف. سلاجقه، ع. محسنی ساروی، م. 1394.  تحلیل شبکه اجتماعی ؛ قدرت اجتماعی و کنشگران کلیدی در برنامه عمل مدیریت مشارکتی منابع آب (مطالعه‌ی موردی: رودخانه جاجرود، حوزه آبخیز لتیان-روستای دربند سر). مجله علوم و مهندسی آبخیزداری ایران. جلد ۹ شماره ۲۸ صفحات ۲۱-۳۲.

کیانی، غ. 1395. نقش بازار در تخصیص بهینه منابع آب و عوامل مؤثر بر کارایی بازار آب. نشریه آب و توسعه پایدار، سال سوم، شماره 1 . صفحه 93 تا 102.

محمودی، الف. پرهیزگار، الف. 1395. مدل‌سازی اقتصادی آب کشاورزی استان تهران با تأکید بر نقش بازار آب. مدل‌سازی اقتصادی :   پاییز 1395 . دوره  10 . شماره  3  (پیاپی 35).  صفحه 121 تا 140.

مختاری، ع. نوری، ح. ۱۳۹۴. بازار آب با محوریت بررسی قانون توزیع عادلانه آب، دومین همایش ملی صیانت از منابع طبیعی و محیط‌زیست، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی.

نوری اسفندیاری، الف. ارشدی، م. 1396. سیاست‌هایی برای بهبود طرح تعادل بخشی از دیدگاه حکمرانی. نشریه آب و توسعه پایدار، سال چهارم، شماره 2 ، بخش ویژه: ضرورت تغییر در سیاست‌های آب کشور.

واسطه، و. 1396. الگوی استقرار مدیریت مشارکتی و یکپارچه منابع و مصارف آب بر اساس تجربه تعادل بخشی محدوده مطالعاتی اسفراین. نشریه آب و توسعه پایدار، سال چهارم، شماره 2 ، بخش ویژه: ضرورت تغییر در سیاست‌های آب کشور.

وزارت نیرو. 1383. اصول و تحلیل سیاست‌های مدیریت آب. شرکت مدیریت منابع آب ایران، معاونت پژوهش و مطالعات پایه، دفتر استانداردها و معیارهای فنی - کمیته فنی شماره 1-1 گروه تدوین سیاست‌های مدیریت منابع آب.

یزدانی، و. علیمیرزایی، ح. 1396. ارائه طرح جامع ساماندهی و بهسازی رودخانه کشف رود. اکوسیستم های طبیعی ایران. 8(4). 71-93.

Cairns, G.  Wright, G. 2018. Making scenario interventions matter: Exploring issues of power and rationality. Wiley.

Chaves, H. Alipaz, S. 2007. An integrated indicator based on basin hydrology, envi-ronment, life, and policy: the Watershed Sustainability Index. Water Resour.Manage. 21 (5), 883–895.

ELSawah, S., Guillaume, H.A., Mitchell, M., 2011. Using Participatory Rapid Appraisal and DPSIR approaches for participatory modeling: a case study for groundwater management in South Australia. In: The International Congress on Modeling and Simulation (MODSIM), 12e16 December 2011 Perth, Australia.

Elsawah, S., Mclucas, A., Mazanov, J., 2013. Using a cognitive mapping approach to frame the perceptions of water users about managing water resources: a case study in the Australian Capital Territory. Water Resour. Manag. 27, 1e16.

Ferrero, G. Setty, K. Rickert, B. George, S. and Bartram, J. 2019. Capacity building and training approaches for water safety plans: A comprehensive literature review. International Journal of Hygiene and Environmental Health. Available online 8 February 2019.

Hermans, L M. 2005. Actor analysis for water resources management. Eburon Publishers. The Netherlands.

Hopkins, L. D. 2003. How Plans Work, Printed in Time-Saver Standard for Urban Design. McGrwall-Hill Publisher. Pages 4.1.1-4.1.12.

IWR (Institute for Water Resources). 2002. Public Involvement and Teaming in Planning. a Training Workbook.

Jaeckel A. 2019. Strategic environmental planning for deep seabed mining in the area. Marine Policy, In press, corrected proof, Available online 7 February 2019.

Juwanaa, I. Muttilb, N. Perera, B. J. C. 2016. Uncertainty and sensitivity analysis of West Java Water Sustainability Index – A case study on Citarum catchment in Indonesia. Ecological Indicators 61 (2016) 170–178.

Karimi, A. Ahmadpour, B. Marjani, M R. 2018. Using the Fuzzy Grey Relational Analysis Method in Wastewater Treatment Process Selection. Iranian Journal of Health, Safety and Environment. 5 (3).

Kimberly, A N. 2017. The Content Analysis Guidebook. SAGE Publications. Second Edition. 403 pages.

Krogerus. M. Tschäppeler, R. 2012. The Decision Book: Fifty models for strategic thinking (New Edition). 176 Pages.

Naderifar, M. Goli, H. and Ghaljaie, F. 2017. Snowball Sampling: A Purposeful Method of Sampling in Qualitative Research. Strides Dev Med Educ. 14(3). 1-6.

Pahl-Wostl, C., Sendzimir, J., Jeffrey, P., Aerts, J., Berkamp, G., Cross, K., 2007. Managing change toward adaptive water management through social learning. Ecol. Soc 12 (2).

Palmer, R. N.  Cardwell, H. E.  Lorie, M. A. and Warrick, W. 2013. Disciplined Planning, Structured Participation, and Collaborative Modeling – Applying Shared Vision Planning to Water Resources. Journal of the American Water Resources Association. 3(49). 614-628.

Parreño, A. Femenia, R. Caballero, J. Labarta, J. Grossmann, I. 2018. Sustainable Optimal Strategic Planning for Shale Water Management. Computer Aided Chemical Engineering. Volume 43. 2018. Pages 657-662.

Raymond, H. F. Chen, Y H. Willi M. 2019. Starfish Sampling: a Novel, Hybrid Approach to Recruiting Hidden Populations. Journal of Urban Health. Volume 96. Issue 1. pp 55–62.

Rezaei, J. 2015. Best-Worst Multi-Criteria Decision-Making Method. Omega. 53. pp 49-57.

Rolf, W. Pauleit, S. Wiggering, H. 2018. A stakeholder approach, door opener for farmland and multifunctionality in urban green infrastructure. Urban Forestry & Urban Greening. In press corrected proof. Available online 25 July 2018.

Saaty, Thomas L. 2005. Theory and Applications of the Analytic Network Process: Decision Making with Benefits, Opportunities, Costs and Risks. Pittsburgh, Pennsylvania: RWS Publications. ISBN 1-888603-06-2.

Salvador, I. Pérez-Uresti, J P O. and Arturo, J G. 2019. A multi-objective optimization approach for sustainable water management for places with over-exploited water resources. Computers & Chemical Engineering. Volume 121. Pages 158-173.

Wani, S P. and Garg, K K. 2009. Watershed Management Concept and Principles. In: Best-bet Options for Integrated Watershed Management Proceedings of the Comprehensive Assessment of Watershed Programs in India, 25-27 July 2007, ICRISAT Patancheru, Andhra Pradesh, India.

Yudha Widya, S W. Tjahjono, B. 2019. Stakeholder Mapping and Analysis of the Renewable Energy Industry in Indonesia. Energies. 12(4). 602.