پهنه‌بندی استان فارس از نظر کشت گندم پاییزه دیم بر اساس پارامتر بارش و عوامل مورفولوژیکی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم و مهندسی آب، بخش مهندسی آب، دانشکدة کشاورزی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

2 دانشیار بخش مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده

گندم از مهم­ترین گیاهان زراعی جهان است و در ایران نیز از گیاهان زراعی استراتژیک محسوب می­شود. استان فارس مقام اول تولید گندم را در ایران دارد. از آن­جایی که اقلیم غالب این استان، گرم و خشک بوده و منابع آب محدود می­باشند، بنابراین شناسایی مناطق مساعد برای کشت دیم و حداکثر بهره­گیری از بارش، می­تواند در کاهش مصرف آب جهت آبیاری، به میزان قابل توجهی موثر باشد. در این مطالعه، عوامل مورفولوژیکی شامل ارتفاع منطقه، شیب، کاربری اراضی و خاک و نیز پارامتر بارش سالانه و فصلی با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی، تجزیه و تحلیل شدند. بدین منظور 10 سال (1382 تا 1392) بارش روزانه مربوط به 24 ایستگاه سینوپتیک استان استفاده شد و محاسبات با بهره­گیری از نرم افزار SMADA در دو احتمال 50% و 75% صورت گرفت. نقشه­های طبقات ارتفاعی و شیب با استفاده از نقشة DEM با وضوح 90 متری تهیه شد و نقشه­های مربوط به خاک و کاربری اراضی از سازمان جهاد کشاورزی استان تهیه شد. نتایج نشان دادند که شهرستان­های ممسنی، کازرون، سپیدان و بخش­هایی از شهرستان­های شیراز، اقلید و فیروزآباد از نظر کشت گندم دیم در شرایط مناسبی قرار دارند. اما نواحی شرقی، جنوب شرقی و جنوبی استان شرایط نامساعدی را برای کشت گندم دیم دارند.با توجه به اطلس بدست آمده در این تحقیق، مساحت نواحی مناسب برای کشت دیم، 1796000 هکتار (مجموع کلاس­های خیلی­خوب و خوب در احتمال 75%) می­باشد اما بر اساس آمار جهاد کشاورزی استان، میانگین سطح کشت گندم در 13 سال اخیر تنها 118102 هکتار بوده است که نشان دهنده­ی عدم استفاده بهینه از مناطق مساعد برای کشت دیم می­باشد. هم­چنین در این مطالعه با استفاده از تاریخ آغاز بارندگی و در نظر گرفتن دمای مطلوب جوانه­زنی، تاریخ کاشت مناسب برای هر منطقه تعیین شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Zoning of Fars Province in Terms of Rain-fed Winter Wheat Cultivation Based on Precipitation and Morphological Factors

نویسندگان [English]

  • Nima Tavanpour 1
  • Ali Asghar Ghaemi 2
1 Ph.D. Candidate in Department of Water Engineering, College of Agriculture., Shiraz University., Shiraz., Iran
2 Associate Professor in Department of Water Engineering, College of Agriculture., Shiraz University., Shiraz., Iran
چکیده [English]

Wheat is one of the most important crops in the world and a strategic crop in Iran. The Fars province (south of Iran) is ranked first in the production of Iranian wheat. As the predominant climate of this province is warm and dry and water resources are limited, therefore, identifying suitable areas with the aim of cultivating on dry land and maximizing the utilization of rainfall can significantly optimize the water usage for irrigation. The present study was conducted to investigate the zoning of Fars Province with regard to rain-fed wheat cultivation in autumn. In most previous researches, in order to identifying suitable areas for rain-fed cultivation, only rainfall and no morphological factors such as altitude, slope, soil type and land use of the area have been considered, although these factors play as an important role in water infiltration to the soil and the amount of soil water holding capacity for plants. In the present study, in addition to precipitation, morphological factors were also considered. Also, the use of GIS software to integrate geographic information with high precision has been used in this study. Data of precipitation pertained to 10 years (2003-2013) and were collected from 24 synoptic stations in the province. The SMADA software was applied for the relevant calculations at 50% and 75% probability levels. Maps of elevation and slope angles were obtained by the Digital Elevation Map (DEM), accompanied by a visional resolution of 90 meters. Results showed that the areas located in North and west parts of Shiraz, are suitable for rain-fed wheat cultivation. However, the eastern southeastern and southern regions of the province are placed in unfavorable conditions for rain-fed wheat cultivation. According to the rain-fed wheat map established in this study, it is concluded that the total area suitable for rain-fed cultivation is 1796000 hectares (which counts the good and very good classes at 75% probability level) in the Fars province. This is while statistics provided by the State Institute of Agriculture reported that the average area under rain-fed wheat cultivation has been only 118102 hectares for the past 13 years, which is indicated as non-optimal for dry land cultivation in this province.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Precipitation distribution
  • Elevation
  • Slope
  • Soil
  • Sowing date
احترامیان،ک.، محمدنیا قرایی،س. 1389. پهنه­بندی پتانسیل اقلیمی کشت گندم دیم درخراسان شمالی. مجله علوم جغرافیایی.7.8: 9-34

بازگیر،س. 1379. بررسی پتانسیل اقلیمی زراعت گندم دیم (مطالعه موردی استان کردستان)، پایان­نامه کارشناسی ارشد. دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران.

به­نیا،م.ر. 1376. غلات سردسیری، چاپ دوم. انتشارات دانشگاه تهران، 610 صفحه.

راشد محصل،م.ح.، کوچکی،ع. 1388. اصول و عملیات دیم­کاری. انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، چاپ هشتم، 199 صفحه.

رستگار،م.ع. 1371. دیم­کاری، انتشارات برهمند، 271 صفحه.

رسولی،ع.ا.، قاسمی گلعذانی،ک.، سبحانی،ب. 1384. نقش بارش و ارتفاع در تعیین مناطق مساعد برای کشت گندم دیم با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (موردمطالعه  استان اردبیل)، مجله جغرافیا و توسعه:183-200

زاهدی،م. 1369 . کاربرد آب و هواشناسی. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. 4: 188-193.

زرین،آ. 1379 .مدل­سازی میزان عملکرد محصول گندم دیم با توجه به پارامترهای اقلیم­شناسی کشاورزی در استان آذربایجان غربی، پایان­نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت مدرس. گروه جغرافیای طبیعی.

ساری صراف،ب.، بازگیر،س.، محمدی،غ.م. 1388. پهنه­بندی پتانسیل­های اقلیمی کشت گندم دیم در استان آذربایجان غربی. مجله جغرافیا و توسعه. 13: 5-26.

صفری،ه. 1385. مقایسه دو روش درون­یابی کریجینگ و IDW جهت تهیه نقشه پهنه­بندی املاک ناحیه 5 شهرداری منطقه یک تهران. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پرتال جامع علوم انسانی، صفحات 1-7.

عینی،ح.، صادقی،س.، حسین­زاده،س.ر. 1391 . پهنه­بندی پتانسیل­های توپوکیمایی کشت گندم دیم در استان کرمانشاه. مجله جغرافیا و توسعه ناحیه­ای.19 :21-45.

فرج­زاده،م.، تکلوبیغش،ع. 1380. ناحیه­بندی آکروکلیمایی استان همدان با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی با تاکید بر گندم دیم. مجله پژوهش­های جغرافیایی، شماره 41 :93-105

کریمی،ه. 1371. گندم. انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، تهران، 599 صفحه.

گوپتایو،ا. 1368. جنبه­های فیزیولوژیکی زراعت دیم، ترجمه غلامحسین سرمدنیا و عوض کوچکی. انتشارات جهاد دانشگاهی، دانشگاه مشهد423صفحه.

گیوی،ج.1376. ارزیابی کیفیت مناسب اراضی برای نباتات زراعی، وزارت کشاورزی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی موسسه تحقیقات خاک وآب، 100 صفحه.

لطفی،م.، حجام،س.، آرخی،ص. 1388 . پهنه­بندی مناطق مساعد کشت گندم دیم با توجه به فاکتورهای اقلیمی و عوامل زمینی به کمک روش­های زمین آماری (مطالعه موردی استان تهران). پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد واحد علوم­ و­تحقیقات تهران، دانشکده علوم پایه، گروه هواشناسی کشاورزی.

محمدی،ح.م. 1381. آب­و­هواشناسی کشاورزی. دانشگاه تهران، جزوه درسی دکتری.

محمدی،ح.م. 1384.تعیین تقویم مناسب کشت گندم دیم در استان ایلام با استفاده از شاخص شروع بارندگی. مجله پژوهش­های جغرافیایی. 51: 15-31.

محمدی،ج. 1385. پدومتری (آمار مکانی). انتشارات پلک. 2. 453.

Agriculture Statistics. 2012. Progress report. All India coordinated Wheat and Barley Improvement Project. Directorate of Wheat Research, Karnal.

Lammason,T. 1947.The influence of rainfall on prosperity in eastern Montana. Mime graphed Report. 7. Regioni.U.S. Forest Service. 1878- 1974.

Mavi,H.S. 2004. Introduction to agro-meteorology. Second edition. Oxford and IBH publishing Company. New Delhi: 48-50.

Norwood,C.A. 2000. Dry land winter wheat as affected by previous crops. Journal. Agronomy. 92, 121-127.

Oche,c.Y. 1998. Agro-climatic zonation for wheat production in the Savannaregion of Nigeria. Journal. Tropical Geography. 1, 55-65.

Sayta,P. 2001. National spatial crop yield Simulation using GIS-based crop production model. Journal. Ecological Modelling. 136, 113-129.