انجمن آبیاری و زهکشی ایران نشریه آبیاری و زهکشی ایران 2008-7942 20 1 2026 04 21 Effectiveness of Mole Drainage in Paddy Fields on Changes in Soil Chemical Properties and Rice Yield اثربخشی زهکشی لانه‌موشی اراضی شالیزاری بر تغییرات خصوصیات شیمیایی خاک و عملکرد برنج 147 164 235888 10.22034/idj.2025.522530.2585 FA کسری آهیخته گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران مریم نوابیان گروه مهندسی آب- دانشکده علوم کشاورزی- دانشگاه گیلان- رشت- ایران محمد حسن بیگلویی گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0000-0002-6162-1535 Journal Article 2025 05 12 This study was conducted to evaluate the effect of a mole drainage under irrigation management practices in paddy rice cultivation on the chemical properties of paddy soils and rice yield. The experiment was implemented as a split-plot arrangement within a randomized complete block design with three replications during the 2022–2023 at the research farm of the University of Guilan, Rasht, Iran. Treatments included a control without drainage (D0), traditional mole drainage (D1; ), and gravel-filled mole drainage (D2), combined with continuous flooding (I1) and alternate wetting and drying (I2) irrigation regimes. Mid and end-season drainage was applied at the tillering stage, and harvest time. To assess temporal changes in soil chemical properties, soil samples at four growth stages and from two soil depths. Soil pH, electrical conductivity, nitrate and ammonium concentrations, and sodium, calcium, and magnesium contents were measured. After harvest, rice grain yield was determined. Statistical analysis of surface and subsurface layers showed that the effect of mole drainage (except for nitrate and pH), the effect of sampling time (except for pH), and the interaction between mole drainage and sampling time were significant at the 1% probability level for all measured soil chemical parameters. Comparison of soil conditions before and after mid-season drainage indicated that drainage reduced ammonium concentrations by 43% and 26% and increased nitrate concentrations by 47% and 46% in the surface and subsurface layers, respectively. Drainage also decreased soil electrical conductivity by 27% in the surface layer but increased it by 12% in the deeper layer. The highest grain yield (5187.24 kg ha⁻¹) was obtained under gravel-filled mole drainage , which represented increases of 2.8% and 10.5% compared with traditional mole drainage and the control, respectively. The application of mole drainage, particularly when combined with gravel, altered soil chemical properties and led to increased rice yield. پژوهش حاضر، با هدف ارزیابی اثر زهکشی لانه‌موشی در مدیریت‌های متداول آبیاری کشت برنج بر خصوصیات شیمیایی خاک اراضی شالیزاری و عملکرد برنج به‌صورت کرت‌های یک‌بار خرد شده در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در سال‌های زراعی 1402-1401 در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه گیلان به اجرا درآمد. تیمارها شامل شاهد (بدون زهکشی (D0))، زهکش لانه‌موشی در دو حالت سنتی (D1) و پر شده با گراول (D2) و مدیریت آبیاری غرقاب دائم (I1) و غرقاب تناوبی (I2) بودند. زهکشی میان‌ و پایان فصل در مرحله پنجه‌زنی و در زمان برداشت محصول اعمال شد. برای بررسی تغییرات شیمیایی خاک، در چهار مرحله و در دو عمق خاک نمونه‌برداری و پارامترهای اسیدیته، هدایت‌الکتریکی و غلظت‌ یون‌های نیترات، آمونیوم، مقادیر سدیم، کلسیم و منیزیم خاک اندازه‌گیری شدند. همچنین پس از برداشت برنج، عملکرد دانه برنج اندازه‌گیری شد. نتایج تجزیه آماری لایه سطحی و عمقی خاک نشان داد که اثر سامانه زهکشی لانه‌موشی (به غیر از نیترات و اسیدیته)، اثر زمان (به غیر از اسیدیته) و اثر متقابل سامانه زهکشی لانه‌موشی و زمان بر تمام پارامترهای شیمیایی خاک مورد اندازه‌گیری در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بودند. مقایسه پیش و پس از زهکشی میان‌فصل نشان داد که زهکشی به‌طور میانگین منجر به کاهش غلظت آمونیوم (43 و 26 درصدی) و افزایش غلظت نیترات (47 و 46 درصدی) به ترتیب در لایه سطحی و عمقی خاک شد. زهکشی هدایت‌الکتریکی خاک در لایه سطحی را 27 درصد کاهش و در لایه عمقی 12 درصد افزایش داد. بیشترین عملکرد دانه با مقدار 24/5187 کیلوگرم بر هکتار در تیمار زهکشی لانه‌موشی با گراول به دست آمد که نسبت به زهکشی لانه‌موشی سنتی و تیمار شاهد به‌ترتیب 8/2 و 5/10 درصد افزایش داشت. بنابراین استفاده از زهکش لانه‌موشی به خصوص در ترکیب با گراول، خصوصیات شیمیایی خاک را تغییر داد و منجر به افزایش محصول برنج شد. https://idj.iaid.ir/article_235888_84fc020b595273a73611c1a3f48e4a5b.pdf