تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی دشت فریمان- تربت‌جام با رویکرد مدیریتی در سطح مزرعه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه مهندسی آب و خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شاهرود، شاهرود، ایران

2 استاد گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

کشاورزی به عنوان یکی از محورهای اساسی توسعه نقش مهمی در پیشرفت اقتصادی کشورها دارد. برای دستیابی به توسعه کشاورزی، ایجاد تحول و نوسازی در آن ضرورتی اجتناب ناپذیر است. پراکنش نامناسب مکانی و زمانی بارندگی، سیاست­های ناصحیح مدیریتی در رابطه با استفاده از رواناب سطحی و برداشت بی­رویه منابع آب زیرزمینی، اکثر دشت­های کشورمان را از نقطه نظر تراز آب زیرزمینی در وضعیت بحرانی و خطر قرار داده است. در این تحقیق تأثیر رویکردهای مدیریتی در سطح مزرعه شامل اصلاح الگوی کشت و ارتقاء راندمان آبیاری از حدود 37 درصد به حدود 55 درصد در قالب یک مدل مدیریتی بر روی تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی دشت فریمان- تربت­جام به مساحت 6355 کیلومتر مربع مورد بررسی قرار گرفت. این مدل مدیریتی در قالب سه سناریو و به­صورت برنامه­ریزی خطی در محیطMATLAB کدنویسی و اجرا گردید. نتایج نشان داد که اگرچه اعمال هر کدام از این راهکارهای مدیریتی به تنهایی روند افت تراز آب زیرزمینی در این دشت را متوقف ساخته، با این حال کسری مخزن که در حدود 215 میلیون متر مکعب بوده به­طور کامل برطرف نخواهد شد. هم­چنین نتایج نشان داد که افزایش راندمان و اصلاح الگوی کشت به ترتیب در حدود 200 و 88 میلیون مترمکعب به جبران کسری مخزن دشت کمک خواهند نمود. این در حالی است که اعمال همزمان این راهکارها نه تنها کسری مخزن را به­طور کامل و در پایان دوره ده ساله مدیریتی جبران خواهد نمود، بلکه باعث ذخیره آب در حدود 45 میلیون متر مکعب در این دشت نیز خواهد شد. اگرچه این مدل نتایج مناسبی بر روی مدیریت منابع آب به همراه دارد، با این حال لازم است که در تحقیقی جداگانه تأثیرات آن بر روی وضعیت اشتغال و سود کشاورزان نیز مورد بررسی قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Balancing of Fariman-TorbatJam Groundwater Resources in Attention to Management Approaches in the Field Scale

نویسندگان [English]

  • Rozbeh Moazenzadeh 1
  • Amin Alizadeh 2
1 Assistant Professor, Department of Soil and Water Engineering, Faculty of Agriculture, Shahrood University., Shahrood., Iran
2 Professor, Department of Water Engineering, Faculty of Agriculture, Ferdowsi University of Mashhad., Mashhad., Iran
چکیده [English]

Agricultureas one of the maintopics of development hasan important role in economic development. To achieve agricultural development, its transformation and modernization is inevitable. In terms of groundwater level, the most plains of our country are in the critical and dangerous conditions because of unsuitable spatial and temporal distribution of rainfall, incorrect management policies regarding the use of surface runoff and groundwater over exploitation. In this study, the effect of management approaches including modification of crop pattern and upgrading of irrigation efficiency from 37 to 55 percentage in the form of a management model was discussed on the Fariman-Torbat Jam balancing groundwater resources (6355 km2), in the field scale. This management model based on three scenariosin the form of linear programming was coded and implementedin MATLAB software. The results showed that although theactions of each of these management approaches has stopped the declination of groundwater level, however, the lack of the aquifer which is about 215 million cubic meters will not compensate completely. Also the results showed that upgrading of irrigation efficiency and modification of crop pattern will compensate the lack of the aquifer about 200 and 88 million cubic meters, respectively. Simultaneous application of these approaches not only completely will compensate the lack of the aquifer at the end of ten years management period, but also it saves about 45 million cubic meters of water in this plain. Although this model has good result son water resources management, how ever, it is necessary to study of its effect son employment and income of farmers, separately.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Crop Pattern
  • Irrigation efficiency
  • Lack of aquifer
  • Management model
اسدپور،ح.، خلیلیان،ص و پیکانی،غ.ر. 1386. نظریه و کاربرد مدل برنامه­ریزی خطی آرمانی فازی در بهینه سازی الگوی کشت. اقتصاد کشاورزی و توسعه. ویژه نامه بهره وری و کارایی. 307-338.

اسدی،ه و سلطانی،غ. 1379. بررسی حاشیه ایمنی و تعیین الگوی کشت بهینه فعالیت­های زراعی با بهره­گیری از روش برنامه­ریزی خطی. اقتصاد کشاورزی و توسعه، 31: 71-86.

آل محمد،ع. 1380. تعیین الگوی بهینه کشت اقتصادی شهرستان سمنان. پایان نامه کارشناسی ارشد اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس.

بریم نژاد،و. 1383. تحلیل پایداری در مدیریت منابع آب در بخش کشاورزی با استفاده از برنامه­ریزی کسری: مطالعه موردی استان کرمان. مجله پژوهش و سازندگی در زراعت و باغبانی، 63: 2-16.

مطالعات آب­های زیرزمینی در مناطق ممنوعه بحرانی: دشت فریمان- تربت جام .1390. شرکت مهندسین مشاور ساز آب شرق، آرشیو بخش مطالعات پایه منابع آب، سازمان آب منطقه­ای خراسان رضوی.

علیزاده،ا.، مجیدی،ن.، قربانی،م.، محمدیان،ف. 1391. بهینه­سازی الگوی کشت با هدف تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی (مطالعه موردی دشت مشهد- چناران). نشریه آبیاری و زهکشی ایران، 1 .6: 55-68.

Aldaya,M.M., Allan,J.A and Hoekstra,A.Y. 2010. Strategic importance of green water in international crop trade. Ecological Economics. 69: 887-894.

Fraiture,C., Cai,X., Amarasinghe,U., Rosegrant,M and Molden,D. 2004. Does International Cereal Trade Save Water? The Impact of Virtual Water Trade on Global Water Use. Comprehensive Assessment Research Report 4, Colombo, Sri Lanka, Comprehensive Assessment Secretariat.

Jing,M. 2004. Assessment of virtual water trade as a tool in achieving food security in China, M.Sc. thesis, WERM 0.14 UNESCO- IHE, DELFT, The Netherland.

Hoekstra, A.Y. and Hung, P.Q. 2002. A quantification of virtual water flows between nations in relation to international crop trade, value of water research report series, No. 11, The Netherlands.

Hoekstra,A.Y and Hung,P.Q. 2005. Globalizationof water resources: international virtual water flows inrelation to crop trade. Global Environmental Change, 15: 45–56.

Hoekstra,A.Y and Chapagain,A.K. 2007. Water footprints of nations: Water use by people as a

function of their consumption pattern. Water Resource Management,21:35–48.

Siebert,S and Doll,P. 2010. Quantifying blue and green virtual water contents in global crop production as well as potential production losses without irrigation. Journal of Hydrology, 384: 198-217.

Velazquez,E. 2005. Water trade in Andalusia, virtual water: An alternative way to manage water demand. European union-regional economics applications laboratory, Paper of Pablo de Olavide University.

Wheida,E and Verhoeven,R. 2007. The role of “virtual water” in the water resources management of the Libyan Jamahiriya. Desalination, 205: 312-316.