نشریه آبیاری و زهکشی ایران

نشریه آبیاری و زهکشی ایران

بررسی شیوه و رژیم حکمرانی آب حوزه‌ی آبخیز زاینده رود با تاکید بر نقش کنشگران و نهادهای کلیدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عباس راهدان 1
مهدی قربانی 2
خالد احمدآلی 3
مهدی ضرغامی 4
1 گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران.
2 استاد گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران.
3 گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران.
4 گروه حکمرانی آب و کشاورزی، دانشکده حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
با توجه به بروز خشکسالی در یک دهه اخیر و تشدید آن در سال‌های اخیر در ایران و به‌تبع آن در حوزه آبخیز زاینده‌رود، پایداری منابع آب با چالش جدی مواجه شده است. در این راستا پایداری منابع آب با نهادهای متناسب با شرایط حوزه و ذینفعان مشارکت‌کننده تحقق پیدا خواهد کرد. برای رسیدن به این وضعیت شناخت و بررسی رژیم حکمرانی در حوزه‌های آبخیز کشور الزامی می‌باشد. به همین خاطر در این تحقیق به بررسی و تعیین شیوه و رژیم حکمرانی در حوزه آبخیز زاینده‌رود که به‌عنوان یک منبع مشترک آب استراتژیک در کشور می‌باشد پرداخته می‌شود. برای تعیین شیوۀ حکمرانی در سطح سازمانی از پرسش‌نامه با روایی قابل‌قبول توسط اساتید مربوطه و ضریب آلفای کرونباخ 0.78 بهره‌گیری شد. به‌منظور تحلیل نتایج حاصل از پرسش‌نامه تعیین شیوه حکمرانی در سطح سازمانی، پاسخ‌ها وارد نرم‌افزار SPSS شد و سپس با استفاده از آزمون‌های فریدمن، دانکن و تجزیه واریانس مورد تحلیل و بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که از ده کارکرد فرعی حکمرانی، نه کارکرد دارای شیوه حکمرانی سلسله‌مراتبی می‌باشند درحالی‌که چهار کارکرد دارای شیوه حکمرانی شبکه‌ای و فقط یک کارکرد دارای شیوه حکمرانی بازاری می‌باشد. همچنین، به‌منظور تعیین رژیم حکمرانی در حوزه آبخیز زاینده‌رود از روش تحلیل شبکه اجتماعی (SNA) استفاده شد. نتایج تحلیل شبکه نهادی نیز نشان داد که رژیم حکمرانی کنونی در حوزه آبخیز زاینده‌رود، رژیم رانت خواه متمرکز می‌باشد که از خصیصه‌های شیوۀ حکمرانی سلسله‌مراتبی تلقی می‌شود. در نهایت برای نیل به حکمرانی چندمرکزی، انتقال تصمیمات به فراحوضه و تلفیق شیوه‌های حکمرانی پیشنهاد شد.
کلیدواژه‌ها
حکمرانی آب
رژیم حکمرانی
حوزه آبخیز زاینده‌رود
حکمرانی سلسله‌مراتبی
بازاری و شبکه‌ای

عنوان مقاله English

Investigating the Mode and Regime of Water governance in the Zayandeh Rood River Basin with an emphasis on the Role of Actors and Key Institutions

نویسندگان English

Abbas Rahdan 1
Mehdi Ghorbani 2
Khaled Ahmadaali 3
Mahdi Zarghaami 4
1 Department of Reclamation of Arid and Mountainous Regions, Facualty of natural resources.College of Agriculture and Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran.
2 Professor, Department of Reclamation of Arid and Mountainous Regions, College of Agriculture and Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran.
3 Department of Arid and Mountainous Regions Reclamation, Faculty of natural resources, University of Tehran, Karaj, Iran.
4 Department of Water and Agriculture Governance, Facualty of Governance, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Due to the occurrence of drought in the last decade and its intensification in recent years in Iran and consequently in the Zayandeh Rood River Basin, the sustainability of water resources has faced a serious challenge. In this regard, the sustainability of water resources will be realized with institutions appropriate to the conditions of the area and participating stakeholders. In order to reach this situation, it is necessary to know and examine the governance regime in the country's watersheds. For this reason, in this research, the mode and regime of governance in the Zayandeh Rood River Basin, which is a common strategic water resource in the country, is investigated and determined. To determine the governance method at the organizational level, a questionnaire with acceptable validity was used by the relevant professors and Cronbach's alpha coefficient was 0.78. n order to analyze the results of the questionnaire to determine the governance style at the organizational level, the answers were entered into SPSS software and then analyzed using the Friedman, Duncan and analysis of variance tests. The results showed that out of ten sub-functions of governance, nine functions have a hierarchical mode of governance, while four functions have a network mode of governance and only one function has a market mode of governance. Also, in order to determine the governance regime in the Zayandeh Rood River Basin, the Social network analysis method (SNA) was used. The results of the analysis of the institutional network also showed that the current governance regime in the Zayandeh Rood watershed is a centralized rent-seeking regime, which is considered one of the characteristics of the hierarchical governance style. Finally, in order to achieve Polycenteric governance, it was proposed to transfer decisions to the sub-basin and integrate governance methods.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Water governance
Governance regime
Zayandeh Rood River Basin
Hierarchical
Market and Network governance

  1. ابراهیمی آذرخواران، ف. 1397. حکمرانی آب در حوزه آبخیز مبتنی بر سیستم های انسانی- محیطی (مطالعه موردی: حوزه آبخیز طالقان). رساله دکتری مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران.

    انتشاری، س. 1398. تدوین چارچوب های مدیریت منابع آب در حوزه آبریز زاینده رود با تاکید بر جنبه های اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی. رساله دکتری. مهندسی عمران- آب، دانشکده مهندسی عمران، دانشگاه صنعتی اصفهان.

    بطحایی، س.، چیذری، م.، صدیقی، ح. و علم بیگی، ا. 1399. تحلیل شبکۀ دست اندرکاران سازمانی در راستای ارتقاء تاب آوری در مواجه با تغییر اقلیم (مورد مطالعه: حوزۀ آبخیز قزل اوزن). نشریه علمی پژوهشی مرتع، آبخیزداری.73(4): 725-740.

    بنیاد، ل. و زارع شاه آبادی، ا. 1402. واکاوی اسناد بالادستی آب در برنامه های سوم و چهارم توسعه با رویکردی میان رشته ای( بازه زمانی1379-1388). نشریه آب و توسعه پایدار.10(1): 11-26.

    تارتار، م.، پاپ زن، ع. و احمدوند، م. 1397. ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺗﻀﺎد آب ﮐﺸﺎورزی در ﺣﻮزه آﺑﺨﯿﺰ ﮔﺎوﺷﺎن: راﻫﮑﺎرﻫﺎی ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ راﻫﺒﺮد ﻫﻤﮑﺎری. نشریه علمی علوم ترویج و کشاورزی ایران.14(1): 91-111.

    جعفریان، و. 1395. ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺷﺒﮑﻪ دﺳﺖ اﻧﺪرﮐﺎران ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ در ﺳﯿﺎﺳﺖ ﮔﺬاری و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﯾﮑﭙﺎرﭼﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ آب دﺷﺖ ﮔﺮﻣﺴﺎر، رساله دکتری مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران.

    خسروی پور، ا. 1402. بررسی نقش حکمرانی خوب در مدیریت بحران آب رودخانه زاینده رود. مجله راهبردهای فنی در سامانه های آبی. 1(2): 141-155.

    ذاکری مهابادی، ا.، یزدانی زازرانی، م. و محمدی کنگرانی، ح. 1401. شناسایی و تحلیل جایگاه کنشگران در شبکه حکمرا نی آب حوضه زاینده رود؛ با تأکید بر محدوده جغرافیای استان اصفهان. فصلنامه مطالعات راهبردی.26(2): 7-33.

    ره پور، ف.، غیور، ح. و رجبی، ز. 1396. بررسی تغییرات کیفی آب رودخانۀ زاینده رود با استفاده از منطق فازی. فصلنامه جغرافیا و توسعه.16(53): 1-18.

    رحیمی، مجید. 1398. تحلیل کنش - نهاد ذینفع در راستای حکمرانی آب (مطالعه موردی: حوزه آبخیز دریاچه طشک-بختگان)، پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران.

    رحیمی، م.، قربانی، م.، ملکیان آ. و علم بیگی، ا. 1400. تعیین شیوه و رژیم حکمرانی آب در مواجهه با تغییرات محیطی از دیدگاه نهاد و ذینفعان محلی (مطالعه موردی: حوزه آبخیز دریاچه طشک-بختگان). نشریه علمی،پژوهشی مرتع و آبخیزداری.74(1): 81-102.

    رحیمی، م.، قربانی،، م. ملکیان، آ. و علم بیگی، ا. 1401. تحلیل رابطه های نهاد- سودمندان برای حکمرانی شبکه یی آب در پایین دست آبخیز رود کر. نشریه پژوهش های آبخیزداری. 35(1). شماره پیاپی 134: 61-72.

    سالاری، ف. 1393. مدلسازی و تحلیل شبکه تصدی گری منابع آب در حوزه آبخیز. (مطالعه موردی: حوزه آبخیز رزین در استان کرمانشاه). پایان نامه دوره کارشناسی ارشد مهندمهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی. دانشگاه تهران.

    شاکری، ر.، قربانی، م. و شایسته، کامران. 1400. بررسی و تحلیل شبکه دست اندرکاران سازمانی کلیدی درراستای آمایش مشارکتی سرزمین. نشریه علمی،پژوهشی مرتع و آبخیزداری.74(3): 557-569.

    طالبی صومعه سرایی، م.، ذکایی، م. و فاضلی، م. 1399. مروری تاریخی بر ابعاد اجتماعی تصویب قوانین آب در ایران. مجله تحقیقات منابع آب ایران.16(1): 174-196.

    عطایی، پ.، نوروزی، آ.، ایزدی، ن. و مراد حاصلی،س. 1395. تحلیل مطالعات اجتماعی تشکیل انجمن های آب بران در راستای توسعه پایدار روستایی(مورد مطالعه: شبکه آبیاری و زهکشی دشت فیروزآباد، استان فارس). اولین همایش رویکردهای نوین در برنامه ریزی و توسعه پایدار منطقه ای. آبان ماه. دانشگاه آزاد اسلامی مرودشت.

    عابدی، س.1399. حکمروایی آب و ارزیابی آثار آن بر تامین آب و غذا. نشریه آب و توسعه پایدار7(1): 1-12.

    عباسی رستمی، ع.، یزدانپناه، م.، عبدشاهی، ع.، عزیزی خالخیلی،ط و سواری، م. 1401. تحلیل شبکه اجتماعی کنشگران حکمرانی مدیریت بهم پیوسته منابع آب کشاورزی در استان مازندران. پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز. 13(25): 197-209.

    فصیحی هرندی، مهدی. 1397. برنامه ستاد احیای حوزه آبخیززاینده رود (اقدامات اجرایی برای بازتعریف نظام حکمرانی آب).

    قربانی، م. 1398. حکمرانی آب در مواجهه با تغییرات جهانی. انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.

    قربانیان، م.، فصیحی هرندی، م. و لیاقت، ع. 1398. ((بانکداری اجتماعی  آب))، بازتعریف رژیم های حکمرانی آب. مجله تحقیقات منابع آب ایران.15(4): 425-437.

    قربانی، م. 1401. تعیین شیوه حکمرانی آب در حوزه آبخیز کر. ششمین کنگره بین المللی توسعه کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری ایران.دیماه. دانشگاه هنر اسلامی. تبریز. ایران.

    قربانی، ف.، بهبودی، د. و ضرغامی، م. 1401. راهبرد مدیریت مشارکتی آب با رویکرد تحلیل نهادی و کنش جمعی. نشریه مدیریت و آبیاری.12(1). 121-137.

    مطالعات جامع حوضه آبریز گاوخونی. 1386. مهندسین مشاور یکم، بخش محیط زیست. ص34-35.

    منتصری، حسین. 1396. مدیریت پایدار تخصیص منابع آب در حوزه آبخیز زاینده رود با استفاده از مدلهای رفع اختلاف و مدل WEAP برای شرایط اقلیمی متفاوت. پایان نامه کارشناسی ارشد، مهندسی عمران، دانشکده مهندسی عمران، دانشگاه یاسوج.

    1. میرنظامی، سید جلال‌الدین، و باقری، علی. 1396. ارزیابی سیستم حکمرانی آب در فرایند حفاظت از منابع آب زیرزمینی ایران، نشریه تحقیقات منابع آب ایران. 13(2): 32-55.

    نادری، ل.،کرمی دهکردی، ا.، قدس، م و بادسار، م. 1401. تحلیل کنش متقابل مطالبات، قدرت، مشارکت و تضاد ذینفعان در مدیریت بحران آب در حوضه زاینده رود. نشریه علمی پژوهش های محیط زیست.13(25): 379-398.

    نبی افجدی، س. و شریف زاده، م. 1402. ارزیابی عملکرد حکمرانی آب در زیرحوضه‌های زاینده‌رود: تحلیل مقایسه‌ای زیرحوضه‌های اصفهان و چهارمحال و بختیاری. تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران.54(1): 131-148.

    ورجاوند ناصری، ح.، طهماسبی، ا.، دارابی، ح.، یاوری، ا.، امیری،م. و نبی بیدهندی، غ. 2021. تحلیلی بر کنشگران و نهادهای رسمی حکمروایی چالش کم آبی حوضه آبخیز زاینده رود. مجله تحلیل فضایی مخاطرات محیطی.7(4): 127-146.

    یوسفی، ع.، امینی، ا.، فتحی، ا. و یادگاری، آ. ارزیابی راه حل های تعارض رودخانه زاینده رود از دیدگاه کشاورزان و ذیمدخلان. 1394. نشریه علوم آب و خاک(علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی).20(76): 143-159.

    یوسفی، علی.، امینی، ا.، یادگاری، آ. و فتحی، ا. 1396. پایداری نظام‌های حکمرانی آب حوزه زاینده‌رود در گذر توسعه. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی 9(4): 23-48.

    یوسفی، ز. 1399. بهبود سازوکارهای هماهنگی در ساختار و فرایند حکمرانی آب حوضه ی زاینده رود. پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد مهندسی کشاورزی- توسعه روستایی. دانشگاه صنعتی اصفهان.

    یوسفی، ع. 1401. احیای رودخانه زاینده رود: واکاوی فرصت های باقی مانده. نشریه علمی، پژوهشی تحقیقات منابع آب ایران.18(4). شماره پیاپی 63.: 179-185.

    Araja, D. 2022. Resilience and complex adaptive systems: a perspective on healthcare. Journal of Business Management.20.

    Bodin, Ö. and Prell, C. eds. 2011. Social networks and natural resource management: uncovering the social fabric of environmental governance. Cambridge University Press.

    Biggs, R., Maja, S. and Schoon, M. L.2015. Principles for building resilience, sustaining ecosystem services in social-ecological systems. Cambridge University Press.

    Bruns, B.2021. Polycentric solutions for groundwater governance in Sub-Saharan Africa: Encouraging institutional artisanship in an extended ladder of participation.Water. 13(5): 630.‏

    Cookey, P., Darnsawasdi, R. and Ratanachai, C. A. 2016. Conceptual framework for assessment of governance performance of lake basins: towards transformation to adaptive and integrative governance. Hydrology. 3(1): 12.

    Dutta, V. 2021. Shared water: Contest, conflicts and cooperation. In Water Conflicts and Resistance Routledge India.‏(pp. 1-22).

    Guidi, M., Guardiancich, I., and Levi‐Faur, D. 2020. Modes of regulatory governance: A political economy perspective. Governance .33(1): 5-19.‏

    Hooghe, L. and Marks, G. 2003. Unraveling the central state, but how? Types of multi-level governance. IHS Political Science Series: 2003, No. 87.

    He, C., Liu, Z., Wu, J., Pan, X., Fang, Z., Li, J. and Bryan, B. A. 2021. Future global urban water scarcity and potential solutions. Nature Communications. 12(1): 4667.

    Hariram, N. P., Mekha, K. B., Suganthan, V. and Sudhakar, K. 2023. Sustainalism: An integrated socio-economic-environmental model to address sustainable development and sustainability. Sustainability.

    Johns, C. and VanNijnatten, D.2021. Using indicators to assess transboundary water governance in the Great Lakes and Rio Grande-Bravo regions. Environmental and Sustainability Indicators.10:100102.‏

    Julio, N., Figueroa, R. and Ponce Oliva, R. D. 2022. Advancing toward water security: addressing governance failures through a metagovernance of modes approach. Sustainability Science. 17(5):1911-1920.‏

    Jain, S. K. and Singh, V. P. 2023.Water resources systems planning and management. Elsevier. 635 pages.

    Kohler-Koch, B.1999. The evolution and transformation of European governance.

    Kooiman, J. 2003. Governing as governance. London: SAGE.

    Kuzdas, C., Wiek, A., Warner, B., Vignola, R. and Morataya, R.2015. Integrated and participatory analysis of water governance regimes: The case of the Costa Rican dry tropics. World Development. 66: 254-268.‏

    Katusiime, J. and Schütt, B.2020. Integrated Water Resources Management Approaches to Improve Water Resources Governance. Water. 12(12): 3424.‏

    Koebele, E. A., Méndez‐Barrientos, L. E., Nadeau, N. and Gerlak, A. K.2024. Beyond engagement: Enhancing equity in collaborative water governance. Wiley Interdisciplinary Reviews: Water. 11(2): e1687.‏

    Lowndes, V. and Skelcher, C.1998. The dynamics of multi-organizational partnerships: An analysis of changing modes of governance. Public Administrationn. 76 (2): 313–333.

    Lieberman, E. S. 2011. The perils of polycentric governance of infectious disease in South Africa. Social Science and Medicine. 73(5): 676-684.

    Lukat, E., Lenschow, A., Dombrowsky, I., Meergans, F., Schütze, N., Stein, U. and Pahl-Wostl, C. 2023. Governance towards coordination for water resources management: The effect of governance modes. Environmental Science and Policy. 141:50-60.

    Madonsela, B., Koop, S., Van Leeuwen, K., and Carden, K. 2019.Evaluation of water governance processes required to transition towards water sensitive urban design—An indicator assessment approach for the City of Cape Town. Water.11 (2):292.

    Mashaly, A. F. and Fernald, A. G. 2020. Identifying capabilities and potentials of system dynamics in hydrology and water resources as a promising modeling approach for water management. Water.12 (5):1432.‏

    Meran, G., Siehlow, M. and von Hirschhausen, C. 2021. The economics of water: Rules and institutions. Springer Nature. 301 pages.

    Mishra, B. K., Kumar, P., Saraswat, C., Chakraborty, S., and Gautam, A. 2021. Water security in a changing environment: Concept, challenges and solutions. Water. 13(4): 490.‏

    Marques, A. C., Veras, C. E. and Rodriguez, D. A. 2022.  Assessment of water policies contributions for sustainable water resources management under climate change scenarios. Journal of Hydrology. 608. 127690.‏

    Mishra, R. K.2023. Fresh water availability and its global challenge. British Journal of Multidisciplinary and Advanced Studies. 4(3):1-78.‏

    Ostrom, E. 2002. Common-pool resources and institutions: Toward a revised theory. Handbook of Agricultural Economics. 2: 1315-1339.

    Pahl-Wostl, C.A. 2009. Conceptual framework for analysing adaptive capacity and multi-level learning processes in resource governance regimes. Global Environmental Change. 19(3):354-365.

    Pahl-Wostl, C. 2015. Water governance in the face of global change. From Understanding to Transformation.‏ 299 pages.

    Pahl-Wostl, C. 2019. Governance of the water-energy-food security nexus: A multi-level coordination challenge. Environmental Science and Policy. 92: 356-367.

    Pahl-Wostl, C. 2019. The role of governance modes and meta-governance in the transformation towards sustainable water governance. Environmental science and policy.91: 6-16.‏

    Pierre, J. and Peters, B. G. 2020. Governance, politics and the state. Bloomsbury Publishing.

    Quibell, G., and Pegram, G. 2009. Strengthening Transboundary Water Management Institutions: The Case of the Orange-Senqu River Commission in Southern Africa.‏

    Rahimi, M., Ghorbani, M. and Azadi, H. 2023. Structural characteristics of governmental and non-governmental institutions network: case of water governance system in Kor River basin in Iran. Environment, Development and Sustainability. 25(7): 7029-7045.‏

    Ribeiro, N. B., Johnsson, R. and Formiga, M. 2018. Discussions on water governance: patterns and common paths. Ambiente and Sociedade. 21.‏

    Rusca, M., and Di Baldassarre, G. 2019. Interdisciplinary critical geographies of water: Capturing the mutual shaping of society and hydrological flows. Water. 11(10):1973.

    Scott, R. W. 2008. Institutions and organizations: Ideas and interests (3rd edn.).Thousand Oaks: Sage Publications.

    Schreiner, B., Mtsweni, A. and Pegram, G. 2011. An Institutional Framework for Stakeholder Participation in Transboundary Basins (No. 1758/1, p. 10). Report.

    Silvestre, B. S. and Tirca, D. M. 2019. Innovations for sustainable development: Moving toward a sustainable future. Journal of cleaner production. 208: 325-332.‏

    Stein, C., Barron, J. and Ernstson, H. 2015. A social network approach to analyze multi-stakeholders governance arrangement in water resources management: Three case studies from catchments in Burkina Faso, Tanzania and Zambia. In: XIVth World Water Congress. Porto de Galinhas, Pernambuco, Brazil.

    Thorelli, H. B.1986. Networks: between markets and hierarchies. Strategic management journal. 7(1): 37-51.‏

    Thompson, R. L., Higgins, C. A. and Howell, J. M. 1991. Personal computing: Toward a conceptual model of utilization. MIS quarterly. 125-143.‏

    Thompson, G. 2003. Between hierarchies and markets: the logic and limits of network forms of organization. Oxford University Press on Demand.

    Tullock, G. 2008. Public goods, redistribution and rent seeking. Edward Elgar Publishing.

    Tir, J. and Stinnett, D. 2009. The institutionalization of river treaties. International Negotiation. 14(2):229-251.

    Vannevel, R., and Goethals, P. L. M. 2021. Structural and Contentual Complexity in Water Governance.Sustainability. 13(17):9751.‏

    Young, O. R. 2011. Land use, environmental change, and sustainable development: The role of institutional diagnostics. International Journal of the Commons. 5(1): 66-85