نشریه آبیاری و زهکشی ایران

نشریه آبیاری و زهکشی ایران

پهنه‌بندی مکانی بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب در تولید گندم، جو و پنبه در دشت سبزوار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
چکیده
اندازه‌گیری و تحلیل شاخص‌های بهره‌وری آب در بخش کشاورزی در ایران به علت محدودیت کمی و کیفی این ماده ارزشمند از جایگاه خاصی برخوردار است. هدف از پژوهش حاضر تحلیل مکانی شاخص‌های بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب در تولید سه محصول گندم، جو و پنبه در دشت سبزوار بود. شاخص عملکرد محصول به ازای آب آبیاری، درآمد ناخالص به ازای آب آبیاری و درآمد خالص به ازای آب آبیاری برای محاسبه بهره‌وری آب محصولات گندم، جو و پنبه در سال زراعی 1395-1394 مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد که بیشترین و کمترین بهره‌وری فیزیکی آب به‌ترتیب با مقادیر 28/1 و 35/0 کیلوگرم بر مترمکعب متعلق به جو و پنبه بود. بالاترین درآمد ناخالص و خالص برای محصول گندم به‌ترتیب برابر 04/15 و 15/9 هزار ریال بر مترمکعب به دست آمد. میانگین درآمد خالص به ازای آب آبیاری برای محصولات گندم، جو و پنبه به‌ترتیب 5740، 3130 و 3340 ریال بر مترمکعب بود. با توجه به نتایج به دست آمده می‌توان به سیاست‌گذاران پیشنهاد نمود تا در مناطق شمالی، مرکزی و جنوبی دشت سبزوار گندم، در مناطق غربی جو و در مناطق شرقی پنبه کشت نمود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Spatial Zoning of Physical and Economic Water Productivity in the Production of Wheat, Barley, and Cotton in Sabzevar Plain

نویسنده English

mahdi mokari
چکیده English

Due to the quantitative and qualitative limitations of water resources in Iran, measuring and analyzing water productivity indexes in the agricultural sector has particular importance. This study aimed to analyze the spatial analysis of the physical and economic water productivity for three major crops—wheat, barley, and cotton—in Sabzevar Plain. To evaluate agricultural water productivity, three indices were used: crop yield per unit of irrigation water, gross income per unit of irrigation water, and net income per unit of irrigation water, calculated for the 2015–2016 cropping season. Results showed that the highest and lowest physical water productivity were observed for barley and cotton, with values of 1.28 and 0.35 kg m⁻³, respectively. The highest gross and net water productivity were obtained for wheat, at 15.04 × 10³ and 9.15 × 10³ Rial m⁻³, respectively. The average net income per unit of irrigation water for wheat, barley, and cotton was 5,740, 3,130, and 3,340 Rial m⁻³, respectively. Based on the results, it is recommended that policymakers prioritize wheat cultivation in the northern, central, and southern regions of the Sabzevar Plain, barley in the western region, and cotton in the eastern region.

کلیدواژه‌ها English

Irrigation water
Net income
Spatial analysis
Water productivity
احسانی، م. و خالدی، ه. 1382. بهره‌وری آب کشاورزی. چاپ اول، انتشارات کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران، 115 صفحه
اخوان گیگلو، ک.، خیری، م.، احمدپری، ه.، عباسی، س. و کلاته، ف. 1402. بررسی محتوای آب مجازی و شاخص‌های بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب در محصولات زراعی (مطالعه موردی: شبکه آبیاری دشت مغان، استان اردبیل). مدل‌سازی و مدیریت آب و خاک. 3(3): 277-295.
امینی، ع.، پرهمت، ج. و سدری، م.ح. 1399. بررسی بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب در محصولات عمده زراعی در حوضه تلوار استان کردستان. مهندسی و مدیریت آبخیز. 12(2): 491-481.
باقری خانقاهی، م.، میرهاشمی، س.ح. و پناهی، م. 1401. ارزیابی و تحلیل شاخص­های بهره­وری آب محصولات زراعی به روش آبیاری سنتی و نوین (مطالعه موردی: دشت تجن مازندران). تحقیقات علوم زراعی در مناطق خشک. 4(1): 59-49.
بهرامی، م.، اسعدی، م.ع. و خلیلیان، ص. 1399. ارزیابی شاخص­های بهره­وری آب با تأکید بر آبیاری­های نوین و سنتی درمحصولات زراعی شهرستان شهریار. محیط زیست و مهندسی آب. 6(3): 285-293.
تفضلی، م.، باقری، ر.، ارجمند شریف، م. و شجاعی، م. 1404. ردیابی هیدروشیمی و منشاء شوری منابع آب بر اساس نمودارهای ترکیبی در دشت سبزوار. مجله علوم زمین خوارزمی.
11(1): 175-200.
جلینی، م.، حقایقی­مقدم، س.ا. و نخجوانی­مقدم، م.م. 1403. بررسی حجم آب آبیاری، عملکرد و بهره­وری آب در مزارع پنبه استان خراسان رضوی. تحقیقات مهندسی سازه­های آبیاری و زهکشی. 25(94): 39-52. 
جوزی، م.، ابراهیمی­پاک، ن.ع. و تافته، آ. 1404. تعیین بهره­وری فیزیکی آب مصرفی گندم در اقلیم­های مختلف استان کرمانشاه. مدل­سازی و مدیریت آب و خاک. 5(1): 178-159.
زارعی قورخودی، ع.ر.، شاهنظری، ع. و داداشی، پ. 1401. ارزیابی شاخص­های بهره­وری آب در تولید محصولات زراعی و باغی در غرب و مرکز استان مازندران و رتبه­بندی دشت­های مطالعاتی. نشریه آبیاری و زهکشی ایران. 16(3): 669-657. 
سیدان، س.م. و متقی، م. 1398. تعیین بهره­وری فیزیکی و اقتصادی آب در زراعت ذرت دانه­ای و علوفه­ای تحت سامانه­های آبیاری مدرن و سنتی در استان همدان. نشریه آب و توسعه پایدار. 6(1): 1-8.
طاهری، م.، رضاوردی نژاد، و.، بهمنش، ج.، عباسی، ف. و باغانی، ج. 1399. تحلیل مکانی شاخص بهره‌وری آب در قطب‌های تولید گندم کشور. پژوهش آب در کشاورزی. 34(2): 227-217.
عباسی، ف.، عباسی، ن. و توکلی، ع.ر. 1396. بهره­وری آب در بخش کشاورزی؛ چالش­ها و چشم­اندازها. نشریه آب و توسعه پایدار. 4(1): 141-144.
عبداله­زاده کهریزی، ر.، کوکبی­نژاد مقدم، ا.ح. و معروفی­نیا، ا. 1402. بررسی آب مجازی و شاخص بهره­وری آب کشاورزی در محصولات زراعی دشت پلدشت. مدل­سازی و مدیریت آب و خاک. 3(1): 54-68.
عبدی‌اقدم، ف.، رسول‌زاده، ع.، صمدیان‌فرد، س. و نویدی، ف. 1401. تحلیل شاخص‌های بهره‌وری آب در اراضی کشاورزی شرکت کشت و صنعت و دامپروری مغان. دانش آب و خاک. 32(3): 90-77.
فرح‌زا، م.ن.، نظری، ب.، اکبری، م.ر.، نائینی، م.س. و لیاقت، ع.م. 1399. ارزیابی بهره‌وری آب فیزیکی و اقتصادی محصولات زراعی در دشت مغان و تحلیل رابطه بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب. آبیاری و آب ایران. 11(2): 179-166.
کریمی، م. و جلینی، م. 1396. بررسی شاخص­های بهره­وری آب کشاورزی در محصولات مهم زراعی، مطالعه موردی: دشت مشهد (یادداشت فنی). نشریه آب و توسعه پایدار. 4(1): 138-133.  
گودرزی، م.، حقایقی­مقدم، س.ا. و هدایتی­پور، ا. 1401. ارزیابی بهره­وری آب سامانه­های آبیاری سطحی، بارانی و قطره­ای در مزارع تولید جو استان مرکزی. نشریه آبیاری و زهکشی ایران.                   16(4): 831-840. 
وزارت جهاد کشاورزی، 1395. سالنامه آماری بخش کشاورزی استان خراسان رضوی.
Arslan, F. 2024. Production-water user association performance nexus in Mediterranean irrigated agriculture: The case of banana in Turkiye. Agricultural Water Management. 292: 108650.
Ayers, R.S. and Westcot, D.W. 1985. Water Quality for Agriculture, 29, Food and agriculture organization of United Nations, Rome, pp. 174.
Descheemaeker, K., Bunting, S.W., Bindraban, P., Muthuri, C., Molden, D., Beveridge, M., Van Brakel, M., Herrero, M., Clement, F., Boelee, E. and Jarvis, DI. 2013. Increasing water productivity in agriculture. Managing water and agroecosystems for food security. Walling-ford (UK): CABI Publishing. 104-123.
Jha, A.K., Malla, R., Sharma, M., Panthi, J., Lakhankar, T., Krakauer, N.Y., Pradhanang, S.M., Dahal, P. and Shrestha, M.L. 2016. Impact of irrigation method on water use efficiency and productivity of fodder crops in Nepal. Climate. 4(4): 1-13.
Richards, L.A. (Ed.). 1954. Diagnosis and Improvement of Saline and Alkali Soils, 60. US Government Printing Office. https://doi.org/10.1097/00010694-195408000-00012
Zhou, Q., Zhang, Y. and Wu, F. 2021. Evaluation of the most proper management scale on water use efficiency and water productivity: A case study of the Heihe River Basin, China. Agricultural Water Management. 246: 106671.
Zwart, S.J. and Bastiaanssen, W.G.M. 2004. Review of measured crop water productivity values for irrigated wheat, rice, cotton the maize. Agricultural Water Management. 69(2): 115-133.