ارزیابی شاخص های بهره‎وری آب در استان‎های عمده تولید کننده برنج در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه مهندسی آب دانشکده علوم کشاورزی دانشگاه گیلان

2 گروه مهندسی آب دانشکده علوم کشاورزی دانشگاه گیلان رشت ایران

3 3- استادیار گروه اقتصاد کشاورزی دانشکده علوم کشاورزی دانشگاه گیلان

4 موسسه تحقیقات برنج کشور سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران

چکیده

خشکسالی و کم‌آبی در ایران یک واقعیت اقلیمی است و با توجه به روند روزافزون نیاز بخش‎های مختلف به آب، مشکل کم‌آبی در سال‌های آینده پایداری کشت برخی محصولات راهبردی با پیشران آب بالا را تهدید می‌کند. کشت برنج نیاز آبیاری بالایی دارد و نسبت به کم‎آبیاری حساس است، بنابراین، بهترین راهکار صرفه‌جویی در مصرف آب، بهبود بهره‌وری آن است. در مطالعه حاضر شاخص‌های بهره‌وری آب در تولید محصول برنج را برای چهار استان مهم تولید کننده این محصول شامل گیلان، مازندران، خوزستان و فارس مورد بررسی قرار داد. در این راستا، از داده‎های مقطعی سال زراعی 94-1393 طرح هزینه تولید برنج وزارت جهاد کشاورزی که به‌روش نمونه‎گیری خوشه‌ای از برنج-کاران هر استان جمع‎آوری شده، استفاده شد. نیاز آبی برنج در این استان‌ها از طریق سنجش از دور برآورد شد. نتایج شاخص عملکرد به‌ازاء واحد نیاز آبی نشان داد استان مازندران و گیلان به‎ترتیب با میانگین 99/0 و 88/0 کیلوگرم بر متر مکعب به‌ترتیب بیشترین مقدار بهره‌وری آب را دارا می‎باشند. استان‌های فارس و خوزستان نیز به‎ترتیب با میانگین 65/0 و 52/0 کیلوگرم بر متر مکعب در رتبه سوم و چهارم قرار دارند. نتایج شاخص سود خالص به‌ازای آب مصرفی نشان داد که استان گیلان و مازندران به‎ترتیب با میانگین 9310 و 6590 ریال بر متر مکعب بیشترین مقدار این شاخص را دارا می‌باشند. با توجه به نتایج مطالعه حاضر، توصیه می‌شود کشت برنج در استان‌های خوزستان و فارس به‌خصوص در سال‌های کم‌آب محدود شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparison of water productivity indices and virtual water in major rice producing provinces in Iran

نویسندگان [English]

  • Golnaz Rezaei 1
  • Mohammadreza Khaledian 2
  • Mohammad Kavoosi-Kalashami 3
  • Mojtaba Rezaei 4
1 Water Eng. Dept, Faculty of Agricultural Sciences, University of Guilan; P.O.BOX 41635-3756, Rasht, Iran
2 Dept of Water Engineering Faculty of Agricultural Sciences University of Guilan Rasht Iran
3 3. Department of Agricultural Economics, Faculty of Agricultural Sciences, University of Guilan; P.O.BOX 41635-3756, Rasht, Iran
4 Rice Research Ins
چکیده [English]

Drought and water scarcity in Iran is a climatic reality, and given the increasing need of different sectors for water, the problem of water scarcity in the coming years threatens the sustainability of cultivating some strategic crops with high water requirement. Rice cultivation requires high irrigation and is susceptible to water stress, so the best way to save water is to improve its water productivity. In this regard, in the present study, the estimation of rice water productivity indices was done in four major rice producing provinces of the country, including: Guilan, Mazandaran, Khuzestan, and Fars provinces. This study uses cross-sectional data from 2014-2015 rice production cost plan of Ministry of Jihad-e-Agriculture collected by cluster sampling from each province's farmers and estimated water requirement through remote sensing to calculate water productivity indices. The results showed that Mazandaran and Guilan provinces had the highest water productivity (yield/water requirement) with average of 0.99 and 0.88 kg/m3, respectively, Fars and Khuzestan provinces were in third and fourth places with averages of 0.65 and 0.52 kg/m3, respectively. The results showed that the highest net benefit of water consumption were in Guilan and Mazandaran provinces with averages of 9310 and 6590 Rials/m3, respectively. According to the results of this study, it is recommended to limit rice cultivation in Khuzestan and Fars provinces, especially in years with water deficiency.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Net profit
  • Remote Sensing
  • virtual water
  • Water requirement
  • Yield
آمارنامه جهاد کشاورزی. 1394. وزارت جهاد کشاورزی.
احسانی، م.، خالدی، ه. 1382­. بهره‌وری آب کشاورزی. کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران.
احمدی کلیجی، س.، امین روان، م. 1391. بررسی وضعیت بهره‎وری مصرف آب در کشت برنج، مطالعه موردی استان مازندران. پانزدهمین همایش برنج کشور. اسفندماه، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری.
حیدری، ن. 1393 . ارزیابی شاخص بهره‌وری آب کشاورزی و عملکرد سیاست‌ها و برنامه‌های مدیریت آب کشور در این زمینه. فصلنامه علمی پژوهشی مجلس و راهبرد. 21. 78: 177-200.
زارع ابیانه، ح.، آرام، م.، اخوان، س. 1394. ارزیابی حجم آب مجازی مبادلات محصولات عمده زراعی همدان. مجله پژوهش آب ایران. 9. 3: 151-161.
صافی، ر. و میر لطیفی، س.م. 1394. ارزیابی وضعیت کشت نیشکر در استان خوزستان از دیدگاه آب مجازی. مجله‌ی مهندسی منابع آب. 8 (2): 87-95.
صداقت، ن.، پیر دشتی، ه.ا.، اسدی ر.، موسوی­طغانی، س.ی. 1393. اثر روش‎های آبیاری بر بهره‎وری آب در برنج. نشریه پژوهش آب در کشاورزی. 28 (1): 1-9.
عابدی، س.، تهامی‌پور، م. 1395. اندازه‌گیری و تحلیل تراز تجاری آب مجازی در بخش کشاورزی استان زنجان. مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران. 4: 805-814.
عباسی، ف.، عباسی، ن.، توکلی، ع. ر. 1396. یادداشت تحلیلی: بهره‌وری آب در بخش کشاورزی؛ چالش‌ها و چشم‌اندازها. نشریه آب و توسعه پایدار. 4 (1): 141-144.
محمدجانی، ا.، یزدانیان، ن. 1393. تحلیل وضعیت بحران آب در کشور و الزامات مدیریت آن. فصلنامه روند. 21 ( 65 و66): 117-144.
یوسفیان، م.، شاه نظری، ع.، ضیاء‌تباراحمدی، م. خ.، رایینی‌سرجاز، م.، عربزاده، ب. 1397. اثر کم‌آبیاری تنظیم‌شده و خشکی بخشی ریشه بر عملکرد، اجزای عملکرد و بهره‌وری آب برنج در روش جوی و پشته و کرتی. نشریه پژوهش آب در کشاورزی. 32 (3): 341-350.
Abbasi, M.R and Sepaskhah, A.R. 2011. Response of different rice cultivars (Oryza sativa) to water-saving irrigation in greenhouse conditions. International Journal of Plant Production. 5.(1): 37-48.
Carracelas, G., Hornbuckle, J., Rosas, J and Roel, A. 2019. Irrigation management strategies to increase water productivity in Oryza sativa (rice) in Uruguay. Agricultural Water Management. 222: 161-172.
Chibarabada, T.P., Modi, A.T and Mabhaudhi, T. 2019. Options for improving water productivity: A case study of bambara groundnut and groundnut. Physics and Chemistry of the Earth, Parts A/B/C. 102806.
Dermody, B.J., Van Beek, R.P.H., Meeks, E., Goldewijk, K.K., Scheidel, W., Vander Velde, Y., Bierkens, M.F.P., Wassen, M.J and Dekker, S.C. 2014. A virtual water network of the Roman world. Hydrology and Earth System Sciences. 18: 5025-5040.
Kumar, S., Narjary, B., Kumar, K., Jat, H.S., Kamra, S.K and Yadav, R.K. 2019. Developing soil matric potential based irrigation strategies of direct seeded rice for improving yield and water productivity. Agricultural Water Management. 215: 8–15.
Liu, M., Xu, X., Jiang, Y., Huang, Q., Huo, Z., Liu, L and Huang, G. 2019. Responses of crop growth and water productivity to climate change and agricultural water-saving in arid region. Science of The Total Environment. doi: 10.1016/j.scitotenv.2019.134621.
Maneepitak, S., Ullah, H., Paothong, K., Kachenchart, B., Datta, A and Shrestha, R.P. 2019. Effect of water and rice straw management practices on yield and water productivity of irrigated lowland rice in the Central Plain of Thailand. Agricultural Water Management. 211: 89–97.
Roderic, M.R., Florencia, G.P., Divina, G.P., Rodriguez, R.M.L and Bouman, B.A.M. 2011. Impact of the alternate wetting and drying (AWD) water-saving irrigation technique: Evidence from rice producers in the Philippines. Food Policy. 36 (2): 280-288.
Sujono, J. 2010. Flood reduction function of paddy rice fields under different water saving irrigation techniques. Water Resource and Protection. 2: 555-559.
Shi, C and Zhan, J. 2015. An Input-Output table based analysis on the virtual water by sectors with the five northwest provinces in China. Physics and Chemistry of the Earth. Parts A/B/C. 47-53.
Tan, M and Zheng, L. 2019. Increase in economic efficiency of water use caused by crop structure adjustment in arid areas. Journal of Environmental Management. 230: 386-391.